fbpx Skip to main content

Znieczulenie ogólne

Jak przebiega znieczulenie ogólne (narkoza)? Jakie działania niepożądane mogą wystąpić?

SPIS TREŚCI

  1. Wprowadzenie
  2. Krótka historia anestezji
  3. Rodzaje znieczuleń
  4. Znieczulenie ogólne
  5. Wprowadzenie do znieczulenia i jego przebieg
  6. Zakończenie znieczulenia
  7. Działania niepożądane

Wprowadzenie

Z zabiegiem operacyjnym nierozłącznie wiąże się pojęcie anestezji, czyli znieczulenia. Odpowiednie znieczulenie eliminuje ból i dyskomfort u pacjenta, a chirurgowi umożliwia wykonanie operacji. Anestezjologia jest jedną z prężniej rozwijających się dziedzin medycyny. Rozwój farmakologii oraz postęp technologiczny spowodowały, że na salach operacyjnych nie czuć już zapachu eteru. Obecnie mnogość technik i wysoka skuteczność anestezji pozwalają na bezpieczne przeprowadzenie ponad 200 milionów operacji rocznie na całym świecie.

Krótka historia anestezji

Problem braku odpowiedniego zabezpieczenia przeciwbólowego pacjenta w trakcie zabiegów był ogromnym hamulcem dla rozwoju chirurgii. W starożytności i średniowieczu stosowano m.in. alkohol oraz wyciągi z roślin, np. opium, które dawały ulgę jedynie w ograniczonym zakresie. Do znacznego postępu w zakresie anestezji doszło dopiero w połowie XIX wieku, kiedy to odkryto i zaczęto stosować gaz rozweselający (podtlenek azotu) oraz eter, a później również chloroform. Przez lata doskonalono formy anestezji wziewnej, stosując różne rodzaje gazów anestetycznych oraz różne sposoby ich dystrybucji, m.in. przez maski i prototypy aparatów do znieczulenia. Dożylne leki znieczulające zaczęto stosować w pierwszej połowie XX wieku. Od tamtej pory anestezjologia poczyniła ogromne postępy i ciągle się rozwija.

Rodzaje znieczuleń

Istnieje kilka metod znieczulenia do zabiegu operacyjnego, możliwych do zastosowania w zależności od potrzeb pacjenta i specyfiki operacji. Są to:

  • analgosedacja
  • znieczulenie ogólne
  • znieczulenia regionalne: blokady centralne (podpajęczynówkowe, zewnątrzoponowe), blokady nerwów i splotów nerwowych.

Znieczulenie ogólne

Znieczulenie ogólnezwane potocznie „narkozą” – jest to najczęściej stosowana technika znieczulenia, która przypomina głęboki sen. Może stanowić samodzielną formę znieczulenia lub element znieczulenia łączonego z metodami regionalnymi (jako dodatkowe zabezpieczenie przeciwbólowe stosowane np. w ortopedii). Znieczulenie ogólne polega na kontrolowanym, odwracalnym i całkowitym zniesieniu bólu, świadomości i odruchów obronnych.

Wprowadzenie do znieczulenia i jego przebieg

Przed rozpoczęciem znieczulenia pacjent oddycha tlenem przez maskę obejmującą usta i nos. Następnie podawane są leki powodujące zniesienie świadomości (anestetyki), po których pacjent stopniowo zasypia – albo w formie dożylnej (przez założone przed zabiegiem wkłucie – wenflon), albo w formie wziewnej (przez maskę – częściej u dzieci). Podczas głębokiego znieczulenia pacjent nie jest w stanie samodzielnie oddychać. Na czas zabiegu lekarz wprowadza do dróg oddechowych pacjenta rurkę intubacyjną lub maskę krtaniową, co umożliwia wspomaganie lub zastępowanie oddechu, kiedy jest to konieczne.

Podaje się również dożylnie leki przeciwbólowe oraz, w zależności od potrzeb, leki zwiotczające, płyny, elektrolity oraz profilaktyczne środki o działaniu przeciwwymiotnym.

W trakcie całego zabiegu funkcje życiowe pacjenta są stale monitorowane przez zespół anestezjologiczny, w skład którego wchodzi lekarz i pielęgniarka. Elektrody przyklejone na klatce piersiowej pacjenta umożliwiają ciągłą ocenę pracy serca – EKG. Specjalny czujnik założony na palec, zwany pulsoksymetrem, pomaga odczytać saturację, czyli poziom wysycenia krwi tlenem. Dodatkowo na ramię pacjenta zakłada się mankiet, który co kilka minut mierzy ciśnienie tętnicze. Personel anestezjologiczny stale czuwa nad głębokością znieczulenia, a w przypadku zaobserwowania nieprawidłowości w parametrach życiowych pacjenta – natychmiast odpowiednio reaguje.

Zakończenie znieczulenia

Po zakończeniu operacji przerywa się podaż leków wpływających na stan świadomości, odpowiedzialnych za podtrzymanie znieczulenia, a pacjent stopniowo się wybudza. Gdy zaczyna samodzielnie oddychać, możliwe jest bezpieczne usunięcie rurki znajdującej się w drogach oddechowych.

Jednym z efektów działania leków stosowanych w trakcie znieczulenia ogólnego jest niepamięć wsteczna – pacjent zwykle nie pamięta zarówno okresu tuż przed, jak i bezpośrednio po operacji. Przez kilka godzin po zabiegu operacyjnym może utrzymywać się uczucie senności, a pacjent może nie wiedzieć, gdzie się znajduje i co się z nim dzieje.

Po operacji pacjent przewożony jest na salę wybudzeń lub salę pooperacyjną, gdzie stopniowo powraca do pełni świadomości. Podobnie jak na sali operacyjnej, tutaj też stale monitorowane są podstawowe funkcje życiowe, a personel czuwa nad bezpieczeństwem pacjenta i pomaga zapewnić optymalną kontrolę bólu. Warto zgłaszać wszelkie dolegliwości w tym okresie, takie jak ból, nudności, problemy z oddychaniem czy z oddawaniem moczu.

Działania niepożądane

Znieczulenie ogólne jest bardzo bezpieczne, ale nie pozostaje obojętne dla organizmu. Leki, stosowane w trakcie znieczulenia, wpływają nie tylko na układ nerwowy, ale też m.in. na układ krążenia i układ oddechowy, a za ich metabolizm (usuwanie z organizmu) odpowiadają nerki i wątroba. Dlatego dokładne poznanie chorób przewlekłych pacjenta pozwala lekarzowi anestezjologowi na wybór najbezpieczniejszego sposobu znieczulenia oraz adekwatnego doboru leków tak, by zminimalizować działania niepożądane.

Bardzo częsteCzęste Niezbyt częste Rzadkie Bardzo rzadkie 
>1:101:10-1:1001:100-1:10001:1000-1:10000<1:10000
Nudności, wymioty

Ból gardła, chrypka

Krótkotrwałe zaburzenia pamięci

Zaburzenia pamięci
Niewielkie uszkodzenia ust, języka

Ból w miejscu wkłucia dożylnego

Ból pleców

Problemy z oddawaniem moczu
Bóle mięśni

Infekcje dróg oddechowych

Pooperacyjne zaburzenia oddychania
Uszkodzenie zębów

Uszkodzenie nerwów obwodowych

Uszkodzenie rogówki

Ciężkie reakcje alergiczne

Wybudzenie śródoperacyjne
Utrata wzroku

Hipertermia złośliwa

Zgon (<1:100000)
Działania niepożądane i powikłania znieczulenia ogólnego według częstości występowania

Warto pamiętać, że na częstość występowania określonych powikłań wpływa stan zdrowia, wiek i indywidualne predyspozycje osoby operowanej. Młodzi pacjenci, bez chorób przewlekłych, rzadziej doświadczają poważnych działań niepożądanych.

Nudności i wymioty

Pooperacyjne nudności i wymioty (PONV) występują częściej u kobiet oraz u osób z wywiadem choroby lokomocyjnej i PONV w przeszłości. Ryzyko wzrasta przy długotrwałych zabiegach oraz w niektórych specjalizacjach (ginekologii, laryngologii, okulistyce, chirurgii przewodu pokarmowego). W przypadku zwiększonego ryzyka PONV, już w trakcie operacji podaje się leki, które mają zapobiegać nudnościom i wymiotom pooperacyjnym.

Powikłania związane z intubacją

Wprowadzenie rurki intubacyjnej do dróg oddechowych (intubacja) bywa wymagającą procedurą. W trakcie jej wykonywania może dojść do niecelowego uszkodzenia warg, języka oraz zębów, szczególnie jeśli uzębienie było w złym stanie przed zabiegiem. Odpowiednie przygotowanie jamy ustnej i wizyta u stomatologa przed planową operacją zmniejszają ryzyko tych powikłań. Chrypka czy ból gardła, związane z obecnością ciała obcego w drogach oddechowych, są stosunkowo często odczuwane i zazwyczaj przechodzą samoistnie w ciągu kilku dni po operacji.

Powikłania płucne

W trakcie znieczulenia ogólnego istnieje ryzyko zachłyśnięcia treścią pokarmową i w konsekwencji wystąpienia zakażenia dróg oddechowych czy zaburzeń oddychania. Jest to związane z tymczasowym brakiem mechanizmów obronnych, które normalnie zapobiegają przedostawaniu się zawartości żołądka do płuc. Dlatego bardzo ważne jest, aby przed planowanym zabiegiem pozostać na czczo (min. 6 godzin bez jedzenia i słodkich napojów oraz min. 2 godziny bez picia klarownych płynów).

Wybudzenie śródoperacyjne

Wybudzenie śródoperacyjne, choć niewątpliwie może być traumatycznym przeżyciem, dzięki rutynowemu stosowaniu metod pozwalających na monitorowanie głębokości znieczulenia w trakcie zabiegu, obserwowane jest ekstremalnie rzadko. Większość pacjentów, która obudziła się podczas operacji, nie doświadczyła bólu, a jedynie słyszała rozmowy personelu bądź odczuwała ucisk i dyskomfort związany z zabiegiem.

Hipertermia złośliwa

Hipertermia złośliwa jest to zespół objawów, które mogą stanowić reakcję organizmu na wziewne leki znieczulające oraz niektóre leki zwiotczające. Niezwykle rzadko może dojść do uszkodzenia mięśni i w konsekwencji uszkodzenia różnych narządów. Predyspozycja do występowania hipertermii złośliwej jest dziedziczona – dlatego przed operacją lekarz pyta o powikłania w trakcie znieczulenia u innych członków rodziny.

Problemy z wybudzeniem

Pacjenci często obawiają się, że nie wybudzą się po zabiegu. W praktyce, problemy z wybudzeniem po zabiegach planowych obserwowane są niezwykle rzadko, a ryzyko śmierci jako powikłania znieczulenia jest minimalne. Niepewność dotycząca przebiegu znieczulenia jest nieco większa w przypadku zabiegów wykonywanych w trybie ostrym (np. po urazie, wypadku), gdy pacjent jest w ciężkim stanie już przed zabiegiem, jak również po długotrwałych i rozległych operacjach. Stała opieka wykwalifikowanego personelu, zarówno w trakcie operacji, jak i w okresie pooperacyjnym, oraz nowoczesne leki i profesjonalny sprzęt pozwalają maksymalnie zwiększyć bezpieczeństwo operowanego pacjenta.

Przejdź do treści